Chandra Arşivinde 6 Galakside 84 'Hipersoft' X-Işını Kaynağı

NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi, bilinen hiçbir sınıfa uymayan 84 kozmik cismi ortaya çıkardı. Cisimler yeni bir gözlem kampanyasından değil, teleskobun kamuya açık veri arşivinden çıktı. Her kaynak iki sinyali bir arada taşıyor: Chandra'nın kaydedebildiği en düşük enerjili X-ışınları ve yoğun ultraviyole ışık. Yazarlar bunlara "hipersoft X-ışını kaynakları" adını veriyor. Çalışmayı Alabama Üniversitesi'nden astronom Mustafa Muhibullah yürüttü; ortak yazarlar yine Alabama Üniversitesi'nden Jimmy Irwin ile Harvard & Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden Rosanne Di Stefano. NASA, makalenin 9 Eylül 2026'da Nature Astronomy dergisinde yayımlandığını bildiriyor.

Kaynaklar, Chandra'nın arşiv verileriyle taranan altı galakside yer alıyor: her ikisi de sarmal olan Andromeda Galaksisi (M31) ile Yeldeğirmeni Galaksisi (M101) ve dört eliptik galaksi. Chandra X-ışını Merkezi, çalışmaya ilişkin blog yazısında kaynakların en düşük X-ışını enerjilerinde, kabaca 0,15 ila 0,3 kiloelektronvolt aralığında ışıdığını, 0,3 ile 1,0 keV arasında ise neredeyse hiç yayım yapmadığını belirtti. Dar ve düşük enerjili bu imza, daha sert X-ışınlarına ayarlı taramaların cisimleri gözden kaçırmasının nedeni. Muhibullah, "Böyle davranan bir cisim grubuyla hiç karşılaşmamıştık" dedi.

Neden 9 Eylül 2026'da gündeme geldi: Gökyüzüne yeni bir teleskop çevrilmedi. NASA duyurusunu, makalenin yayımlandığını bildirdiği gün yaptı ve grubu yeni bir cisim sınıfı olarak sundu. Bu topluluk ancak ekip arşive dönüp özellikle Chandra'nın yumuşak ucunda sönümlenen yayımı aradığında ortaya çıktı.

Araştırmacılar kaynakları iki çözülmemiş soruya bağlıyor. Birincisi, astronomların kozmik mesafeleri ve evrenin genişleme hızını ölçmek için "standart mum" olarak kullandığı Tip Ia süpernovalarından önce hangi yıldız sistemlerinin geldiği. Chandra X-ışını Merkezi, hipersoft kaynakların bazı Tip Ia öncüllerinin evriminde daha önce gözden kaçmış önemli bir aşamayı temsil edebileceğini yazıyor. İkincisi, galaksilerin içinde yıldızlar arasındaki gazdan elektronları neyin kopardığı; NASA bu sürecin araştırılmaya değer olduğunu, çünkü yıldızların ne hızla oluştuğunu etkileyebileceğini ve galaksilerin yaşam döngülerini biçimlendirebileceğini söylüyor. Muhibullah, "Bu gizli X-ışını kaynakları aslında galaksilerdeki en enerjik cisimler arasında ve aynı anda iki kozmik gizemi birden çözüyor olabilirler" dedi.

Açık kalan soru, bu cisimlerin fiziksel olarak ne olduğu. NASA'ya göre en olası açıklama, bir eş yıldızdan madde çeken sıkı bir cisim: kara delik, nötron yıldızı ya da beyaz cüce. Ancak üçünden hangisi olduğu ve hangi düzende bulunduğu netleşmiş değil. Muhibullah, "Elbette bir sonraki adım, bu şeylerin ne olduğunu anlamaya çalışmaktı" dedi. Şimdilik tablo şu: altı galakside 84 kaynak, yani adı ve tayfı olan ama fiziği doğrulanmamış bir sınıf.